Przez dziesięciolecia wydawało się, że polska fauna nietoperzy jest dobrze poznana. Wszystkie krajowe gatunki zaliczano do dwóch rodzin: podkowcowatych (Rhinolophidae) i mroczkowatych (Vespertilionidae). Rozwój badań molekularnych i rewizje taksonomiczne zmieniły jednak ten obraz. Współczesna systematyka uznaje podkasańcowate (Miniopteridae) za odrębną rodzinę, a jej jedynym europejskim przedstawicielem jest podkasaniec Schreibersa (Miniopterus schreibersii). Tym samym wraz z pojawieniem się tego gatunku w Polsce lista krajowych rodzin nietoperzy powiększyła się z dwóch do trzech.
Dla polskich chiropterologów nie było to jednak całkowite zaskoczenie.
Podkasaniec od dawna występował tuż za naszą południową granicą, zwłaszcza na Słowacji, a jego zdolność do dalekodystansowych przelotów sprawiała, że wielu badaczy uważało jego pojawienie się w Polsce za kwestię czasu. W środowisku chiropterologów powracało nawet pytanie nie czy gatunek zostanie u nas stwierdzony, lecz kto jako pierwszy udokumentuje jego obecność i opublikuje wyniki badań.
Odpowiedź przyniosła praca Krzysztofa Piksy i Wojciecha J. Gubały opublikowana w 2021 roku, opisująca pierwsze potwierdzone stwierdzenie podkasańca Schreibersa w Polsce. Autorzy przedstawili samicę odłowioną 7 października 2015 roku w podziemiach zamku w Rożnowie oraz kolejne obserwacje z lat 2018–2019, wskazując, że obecność gatunku może świadczyć o rozszerzaniu jego zasięgu na północ Europy.
Podkasaniec Schreibersa jest nietoperzem średniej wielkości. Osiąga masę ciała 10–14 g, a rozpiętość jego skrzydeł wynosi około 30 cm. Wyróżnia się smukłą sylwetką oraz wyjątkowo długimi i wąskimi skrzydłami. Charakterystyczną cechą przedstawicieli tej rodziny jest silnie wydłużony trzeci palec skrzydła, który podczas spoczynku może być podwijany. Poluje niemal wyłącznie w locie, chwytając przede wszystkim ćmy i inne latające owady. W ciągu roku wielokrotnie zmienia kryjówki, a między letnimi koloniami rozrodczymi i zimowiskami potrafi pokonywać nawet kilkaset kilometrów.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech biologii podkasańca Schreibersa są jego duże kolonie rozrodcze. Samice gromadzą się w ciepłych jaskiniach, sztolniach i dawnych kopalniach, gdzie tworzą kolonie liczące od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osobników. Do największych współcześnie znanych kolonii rozrodczych w Europie należy kolonia w Jaskini Jezior (Cave of the Lakes) w greckiej Kastrii, licząca ponad 18 tysięcy osobników. Jeszcze liczniejsze zgrupowania podkasańców znane są z zimowisk, między innymi z rumuńskiej jaskini Huda lui Papară, gdzie zimuje około 60 tysięcy przedstawicieli tego gatunku. Każda samica rodzi zwykle jedno młode w czerwcu lub lipcu. Tak liczne kolonie zapewniają odpowiedni mikroklimat sprzyjający rozwojowi młodych oraz ograniczają straty energii u samic podczas laktacji.
Badania z zakresu biologii rozwoju i ewolucji nietoperzy wskazują, że charakterystyczne dla podkasańców wydłużenie kości trzeciego palca doprowadziło do wykształcenia długich i wąskich skrzydeł. Taka budowa umożliwia szybki, energooszczędny lot na dużych odległościach oraz sprawne poruszanie się w otwartej przestrzeni. Współczesne analizy morfologiczne i molekularne potwierdzają, że cechy te odzwierciedlają odrębną historię ewolucyjną podkasańcowatych (Miniopteridae), co było jedną z podstaw wydzielenia tej grupy jako samodzielnej rodziny nietoperzy.
Jeszcze do niedawna sądzono, że podkasaniec Schreibersa występuje od Europy po Australię. Badania genetyczne wykazały jednak, że pod nazwą Miniopterus schreibersii kryło się kilka odrębnych gatunków. Współcześnie przyjmuje się, że właściwy zasięg tego gatunku obejmuje południowo-zachodnią Europę, Afrykę Północną, Bliski Wschód oraz Kaukaz. Rewizja taksonomiczna pozwoliła znacznie dokładniej określić rozmieszczenie gatunku oraz jego potrzeby ochronne.
Pojawienie się podkasańca w Polsce ma znaczenie wykraczające poza samo dopisanie kolejnego gatunku do krajowej fauny. To wydarzenie pokazuje, że nawet w dobrze poznanej grupie ssaków wciąż możliwe są odkrycia wynikające zarówno ze zmian zasięgów związanych z ocieplaniem klimatu, jak i z rozwoju nowoczesnych metod badawczych. Historia podkasańca przypomina również, że nauka rozwija się nie tylko dzięki spektakularnym odkryciom, ale także dzięki cierpliwej pracy terenowej i gotowości do udokumentowania tego, czego wielu badaczy od dawna się spodziewało.
Fotografia:
Podkasaniec Schreibersa (Miniopterus schreibersii)
Autor Maurycy Ignaczak
O autorze fotografii
Maurycy Ignaczak jest polskim chiropterologiem i fotografem przyrody. Od ponad 30 lat zajmuje się badaniem i ochroną nietoperzy, prowadząc m.in. badania nad rojeniem i hibernacją tych ssaków w Jaskini Szachownica – jednym z najważniejszych zimowisk nietoperzy w Polsce. Jest autorem kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu chiropterologii oraz twórcą cenionej wystawy fotograficznej „Prawdziwa natura nietoperzy”.
Od wielu lat doskonali techniki fotografowania nietoperzy w locie, wykonując zdjęcia wyłącznie w naturalnym środowisku i na podstawie wymaganych zezwoleń. Jego fotografie są wykorzystywane w edukacji przyrodniczej, wystawach oraz publikacjach popularyzujących wiedzę o nietoperzach.
Źródła
• Piksa K., Gubała W.J. 2021. First record of Miniopterus schreibersii (Chiroptera: Miniopteridae) in Poland – a possible range expansion? Mammal Research, 66: 403–407.
• Dietz C., von Helversen O., Nill D. 2009. Bats of Britain, Europe and Northwest Africa. A&C Black Publishers.
• Hutson A.M., Mickleburgh S.P., Racey P.A. (eds.). 2001. Microchiropteran Bats: Global Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK.
• Reeder D.M. 2025. The Lives of Bats: A Natural History. Princeton University Press, Princeton and Oxford.
• Simmons N.B., Cirranello A.L., Bates P.J.J., Seymour K.L., Conway T.M. 2020. Bat Species of the World: A Taxonomic and Geographic Database. Version 1.3. American Museum of Natural History, New York.
