W 1843 roku brytyjski zoolog John Edward Gray otrzymał dwa okazy nietoperzy z Nowej Zelandii. Uznał, że należą do znanego już gatunku, ale ich budowa wydała mu się na tyle osobliwa, że utworzył dla nich nowy rodzaj – Mystacina. Nie wiedział jeszcze, że ma przed sobą przedstawicieli odrębnego gatunku. Dopiero Robert Fisher Tomes w 1857 roku wyjaśnił pomyłkę dotyczącą dwóch różnych nowozelandzkich nietoperzy. A spór o nazewnictwo wąsala trwał jeszcze ponad sto lat (Tomes, 1857; Dwyer, 1962; Carter i Riskin, 2006).
Zresztą ten nietoperz nawet dzisiaj potrafi zaskoczyć.
Wyobraźmy sobie noc w nowozelandzkim lesie. Wśród korzeni, opadłych liści i fragmentów próchniejącego drewna przemyka niewielkie zwierzę. Waży zaledwie kilkanaście gramów, mniej więcej tyle, co dwie większe kostki czekolady. Ma aksamitne futerko i sprawnie porusza się na czterech kończynach. Można by pomyśleć, że to jakiś drobny gryzoń. Tymczasem jest to nietoperz. I to całkiem dobry lotnik!
Skąd jednak u nietoperza wzięła się umiejętność tak sprawnego chodzenia?
Przez lata próbowano tłumaczyć ją szczególnymi warunkami panującymi w Nowej Zelandii. Przed przybyciem człowieka nie występowały tam rodzime lądowe ssaki drapieżne. Nietoperze miały wprawdzie naturalnych wrogów, między innymi ptaki drapieżne, ale brak naziemnych ssaków drapieżnych mógł sprzyjać częstszemu korzystaniu z leśnej ściółki.
Skamieniałości znalezione w Australii skomplikowały tę historię. Hand i współpracownicy (2009) opisali kopalne szczątki krewniaków wąsali i zaproponowali hipotezę, że przystosowania do poruszania się po ziemi mogły powstać znacznie wcześniej, jeszcze zanim przodkowie współczesnych wąsali dotarli do Nowej Zelandii.
Być może więc wąsal nie nauczył się chodzić dopiero na nowozelandzkich wyspach. Mógł przybyć tam już z umiejętnością, którą jego przodkowie doskonalili przez miliony lat.
Wąsal mniejszy należy do nielicznych nietoperzy, które potrafią tak sprawnie chodzić po ziemi. Ma odpowiednio przystosowane kończyny, a skrzydła składa w sposób umożliwiający mu swobodne przemieszczanie się po leśnej ściółce. Nie zrezygnował przy tym z latania. Po prostu opanował dwa sposoby podróżowania (Riskin i in., 2006).
W 2006 roku naukowcy postanowili sprawdzić, jak właściwie chodzi ten niezwykły nietoperz. Wykorzystali specjalną bieżnię i szybkie kamery, aby dokładnie przeanalizować ruchy jego kończyn. Porównali go również z wampirem zwyczajnym (Desmodus rotundus), który także potrafi sprawnie przemieszczać się po ziemi.
Oba gatunki potrafią chodzić na czterech kończynach. Wampir zwyczajny potrafi dodatkowo biegać, wykorzystując silne kończyny przednie. Wąsal porusza się inaczej. Choć jego kończyny wykonują ruchy charakterystyczne dla chodu, mechanika przemieszczania się środka masy przypomina pod pewnymi względami bieg. Nawet sposób chodzenia tego nietoperza nie daje się więc łatwo zaszufladkować (Riskin i in., 2006).
Ale po co nietoperzowi umiejętność chodzenia, skoro potrafi latać?
Odpowiedzi trzeba szukać w nowozelandzkim lesie, a dokładniej w jego ściółce. Wąsal mniejszy znajduje tam prawdziwą stołówkę. Poluje na owady i inne bezkręgowce ukrywające się wśród liści, pod korą i w próchniejącym drewnie. Nie musi więc łapać wszystkiego w locie. Może po prostu zejść na ziemię i poszukać czegoś do jedzenia.
Czenze i współpracownicy (2018) wykorzystali analizę DNA zawartego w odchodach nietoperzy, aby poznać skład ich pokarmu. Wśród zidentyfikowanych owadów dominowały motyle i muchówki. Badania wykazały również, że skład diety różni się między populacjami i zmienia w czasie.
Ale owady to nie wszystko. Wąsal ma również słabość do roślinnego menu. Zjada owoce i odwiedza kwiaty, korzystając z ich nektaru. Już Daniel (1976) opisywał spożywanie owoców przez te nietoperze i sugerował, że mogą również korzystać z nektaru.
Jedną z roślin odwiedzanych przez wąsale jest Dactylanthus taylorii, pasożytniczy gatunek występujący wyłącznie w Nowej Zelandii. Jego kwiatostany wyrastają tuż przy powierzchni ziemi i wydzielają nektar, który przyciąga nietoperze.
W 2018 roku Czenze i Thurley monitorowali wizyty oznakowanych wąsali przy kwiatach tej rośliny. Dorosłe samce oraz młode osobniki pojawiały się tam częściej niż dorosłe samice. Badacze rozważali, czy korzystanie z nektaru może mieć związek ze zwiększonym zapotrzebowaniem energetycznym samców podczas godów. To jednak hipoteza, a nie potwierdzona przyczyna tego zachowania.
Dactylanthus taylorii należy do zagrożonych gatunków nowozelandzkiej flory. Jej kwiaty są więc nie tylko interesującym elementem diety wąsali, ale również przedmiotem badań nad ekologicznymi zależnościami w nowozelandzkich lasach.
Kiedy przychodzi pora zalotów, samce wąsali pokazują jeszcze inne umiejętności. Potrafią bowiem śpiewać.
Zajmują niewielkie szczeliny i otwory w drzewach. To właśnie stamtąd rozlegają się ich pieśni godowe. Niektóre dźwięki są słyszalne nawet dla ludzkiego ucha, choć część głosów obejmuje również ultradźwięki. Samce bronią swoich miejsc i starają się zwrócić uwagę samic.
W 2013 roku Toth i Parsons, analizując systemy rozrodu nietoperzy, zwrócili uwagę na wąsala mniejszego jako gatunek, u którego podejrzewano występowanie tokowisk. Brakowało jednak badań pozwalających jednoznacznie potwierdzić taki system rozrodu.
Dwa lata później Toth i współpracownicy (2015) przedstawili wyniki szczegółowych obserwacji. Wykorzystali kamery, analizowali rozmieszczenie śpiewających samców i znakowali zwierzęta elektronicznymi identyfikatorami. Ustalili, że samce tworzą tokowiska, czyli skupiska miejsc, w których prezentują się samicom. Takie miejsca znajdowały się w pobliżu wspólnych schronień nietoperzy.
Samce najwyraźniej wiedzą, gdzie warto urządzić koncert. Po co śpiewać w pustym lesie, skoro można występować tam, gdzie pojawia się publiczność?
W chwili opublikowania tych badań wąsal był dopiero drugim gatunkiem nietoperza, u którego naukowo udokumentowano taki system rozrodu (Toth i in., 2015).
Od tamtej pory lista się wydłużyła. W przeglądzie opublikowanym w 2024 roku Dorrestein i współpracownicy wymienili trzy gatunki nietoperzy z potwierdzonym klasycznym tokowiskiem skupiskowym. Obok wąsala mniejszego znalazły się na niej afrykański Hypsignathus monstrosus oraz środkowoamerykański Centurio senex. Autorzy wskazali również inne gatunki, u których występują odmienne formy tokowisk lub zachowania do nich zbliżone (Dorrestein i in., 2024).
Dzisiaj życie wąsala nie jest jednak łatwe. Człowiek sprowadził do Nowej Zelandii szczury, gronostaje i koty. Drapieżniki te stanowią poważne zagrożenie dla rodzimych nietoperzy. Do spadku ich liczebności przyczyniła się także utrata lasów.
Sytuacja poszczególnych podgatunków wąsala mniejszego jest różna. Nowozelandzki Department of Conservation zalicza podgatunek południowy do kategorii Threatened – Nationally Increasing, północny do Threatened – Nationally Vulnerable, a centralny do At Risk – Declining. Są to krajowe kategorie uwzględniające zarówno stopień zagrożenia, jak i tendencje zmian liczebności. Nie należy jednak utożsamiać ich z sytuacją każdej lokalnej populacji.
Historia większego krewniaka naszego bohatera jest szczególnie smutna. Wąsal większy (Mystacina robusta) był obserwowany po raz ostatni w 1967 roku. Po pojawieniu się szczurów na wyspach, na których występował, jego populacja zanikła. W ocenach zagrożenia gatunek określany jest jako krytycznie zagrożony, prawdopodobnie wymarły. Nie można całkowicie wykluczyć, że gdzieś przetrwały pojedyncze osobniki, ale dotychczasowe poszukiwania nie przyniosły potwierdzenia (O’Donnell, 2021).
Wąsal mniejszy nadal żyje w nowozelandzkich lasach, ale jego przyszłość zależy od skutecznej ochrony siedlisk i ograniczania liczebności introdukowanych drapieżników.
Zastanawiam się, co najbardziej niezwykłego jest w tym nietoperzu. To, że chodzi po ziemi? Że odwiedza kwiaty w poszukiwaniu nektaru? A może to, że samce śpiewają podczas zalotów?
Chyba jednak jego historia ewolucyjna. Bo wąsal przypomina, że przyroda nie zna jednego obowiązującego sposobu na życie. Można mieć skrzydła i doskonale latać, a mimo to całkiem chętnie chodzić po ziemi.
I jeszcze znaleźć czas na śpiewanie.
Fotografia: Wąsal mniejszy (Mystacina tuberculata). Autorzy: Santana S.E., Dial T.O., Eiting T.P., Alfaro M.E. (2011). Źródło: Wikimedia Commons – Mystacina tuberculata.jpg, ilustracja pochodząca z publikacji naukowej w PLOS ONE. Licencja: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).
Literatura
- Tomes R.F. (1857). On two species of bats inhabiting New Zealand. Proceedings of the Zoological Society of London, 25, 134–142. https://doi.org/10.1111/j.1096-3642.1857.tb01218.x
- Dwyer P.D. (1962). Studies on the two New Zealand bats. Zoology Publications from Victoria University of Wellington, 28, 1–28. https://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-Vic28Zool.html
- Carter G.G., Riskin D.K. (2006). Mystacina tuberculata. Mammalian Species, 790, 1–8. https://doi.org/10.1644/790.1
- Hand S.J. i in. (2009). Bats that walk: a new evolutionary hypothesis for the terrestrial behaviour of New Zealand’s endemic mystacinids. BMC Evolutionary Biology, 9, 169. https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-169
- Riskin D.K. i in. (2006). Terrestrial locomotion of the New Zealand short-tailed bat Mystacina tuberculata and the common vampire bat Desmodus rotundus. Journal of Experimental Biology, 209, 1725–1736. https://doi.org/10.1242/jeb.02186
- Czenze Z.J. i in. (2018). Spatiotemporal and demographic variation in the diet of New Zealand lesser short-tailed bats (Mystacina tuberculata). Ecology and Evolution, 8(15), 7599–7610. https://doi.org/10.1002/ece3.4268
- Daniel M.J. (1976). Feeding by the short-tailed bat (Mystacina tuberculata) on fruit and possibly nectar. New Zealand Journal of Zoology, 3(4), 391–398. https://doi.org/10.1080/03014223.1976.9517927
- Czenze Z.J., Thurley T. (2018). Weather and demographics affect Dactylanthus flower visitation by New Zealand lesser short-tailed bats. New Zealand Journal of Ecology, 42(1), 80–84. https://doi.org/10.20417/nzjecol.42.8
- Toth C.A., Parsons S. (2013). Is lek breeding rare in bats? Journal of Zoology, 291(1), 3–11. https://doi.org/10.1111/jzo.12069
- Toth C.A., Dennis T.E., Pattemore D.E., Parsons S. (2015). Females as mobile resources: communal roosts promote the adoption of lek breeding in a temperate bat. Behavioral Ecology, 26(4), 1156–1163. https://doi.org/10.1093/beheco/arv070
- Dorrestein A., Westcott D., Martin J.M., Phalen D., Rose K., Welbergen J.A. (2024). Bat mating systems—A review and recategorisation. Ecology and Evolution, 14(8), e70149. https://doi.org/10.1002/ece3.70149
- O’Donnell C. (2021). Mystacina robusta. The IUCN Red List of Threatened Species 2021: e.T14260A22070387. https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T14260A22070387.en
- Department of Conservation, New Zealand (b.d.). New Zealand short-tailed bats. https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/bats-pekapeka/short-tailed-bat/
