Pająk nieruchomeje na liściu. W nocnym lesie pozornie nic się nie dzieje. Cienkie odnóża obejmują krawędź blaszki liściowej, a niewielkie ciało niemal ginie wśród roślinności. Pomiędzy pniami pojawia się nocek Natterera (Myotis nattereri). Nietoperz zwalnia i kieruje się w stronę gałęzi. Tuż przed liściem wyhamowuje, przez krótką chwilę utrzymując się niemal w miejscu. Nagle wykonuje szybki zwrot i sięga po ofiarę. Pająk znika z liścia. Nocek odlatuje pomiędzy drzewa.
Sam łowca jest zaskakująco mały. Dorosły nocek Natterera waży zwykle około 7–12 gramów – mniej więcej tyle, co dwie kostki czekolady. Kiedy jednak rozłoży skrzydła, odległość między ich końcami sięga około 25–30 centymetrów, czyli niemal tyle, ile wynosi długość kartki formatu A4. Szarobrązowy grzbiet wyraźnie odcina się od niemal białego brzucha. Pysk jest nagi i różowawy, a uszy stosunkowo długie i wąskie. Z bliska można dostrzec jeszcze jeden charakterystyczny szczegół – brzeg błony ogonowej pokrywa rząd krótkich, sztywnych włosków. To jedna z cech pozwalających odróżnić nocka Natterera od innych podobnych gatunków (Sachanowicz i Ciechanowski, 2008).
W locie ten kilkugramowy nietoperz okazuje się bardzo zwrotny. Porusza się stosunkowo wolno i potrafi manewrować blisko liści, cienkich gałązek i pędów. To właśnie w takich miejscach znajduje część swojego pokarmu. Nie musi czekać, aż owad poderwie się do lotu. Potrafi zabierać bezkręgowce bezpośrednio z liści, gałęzi i innych powierzchni. Podczas ataku może gwałtownie zwolnić, wykonać szybki zwrot tuż przy liściu, a nawet przez moment utrzymywać się niemal w miejscu przed powierzchnią, z której zabiera zdobycz (Swift i Racey, 2002).
Badania diety pokazują, jak często korzysta z takiego sposobu polowania. W zachodniej Irlandii około 68% pokarmu nocków Natterera stanowiły ofiary, które – na podstawie ich biologii – najprawdopodobniej zostały zebrane z roślinności, ziemi lub innych powierzchni. Były wśród nich owady aktywne za dnia, owady rzadko latające oraz nielatające stawonogi (Shiel, McAney i Fairley, 1991).
W innych badaniach w pokarmie tego gatunku stwierdzano między innymi pająki, kosarze i larwy motyli (Bauerová i Červený, 1986).
Pająki pojawiają się w diecie nocka Natterera regularnie. Ich szczątki znajdowano w odchodach analizowanych w różnych częściach Europy (Bauerová i Červený, 1986; Shiel, McAney i Fairley, 1991).
Znacznie dokładniejszych informacji dostarczyły później metody molekularne. W zimowym pokarmie nocków Natterera badanych w południowej Anglii wykryto 14 gatunków pajęczaków. Były wśród nich zarówno pająki budujące sieci, jak i takie, które aktywnie poszukują własnych ofiar. Jedne występowały na liściach, krzewach i drzewach, inne żyły bliżej powierzchni ziemi (Hope i in., 2014).
Schwytanie niewielkiego pająka siedzącego wśród liści nie jest łatwe. Wysłany przez nietoperza sygnał echolokacyjny odbija się nie tylko od zdobyczy, lecz także od znajdujących się wokół niej liści i gałązek. Nocek musi więc działać w przestrzeni wypełnionej wieloma nakładającymi się echami. U nietoperzy sposób wysyłania sygnałów zmienia się w czasie polowania – od poszukiwania zdobyczy, przez zbliżanie się do niej, aż po końcową fazę ataku (Reeder, 2026).
Badania przeprowadzone bezpośrednio na nockach Natterera wykazały, że nietoperze nie przestają korzystać z echolokacji również wtedy, gdy atakują nielatającego bezkręgowca znajdującego się na powierzchni. Podczas większości obserwowanych ataków rejestrowano końcową serię szybko następujących po sobie sygnałów echolokacyjnych (Swift i Racey, 2002). W bardziej skomplikowanym otoczeniu nietoperze mogą dodatkowo wykorzystywać wcześniej zdobyte informacje o położeniu pokarmu.
Nocek nie zawsze zabiera zdobycz z powierzchni, pozostając w powietrzu. Podczas eksperymentów obserwowano osobniki, które lądowały przy ofierze, a następnie poruszały się po powierzchni na czterech kończynach (Swift i Racey, 2002). Po schwytaniu zdobyczy ponownie wzbijały się w powietrze.
Pająki są tylko częścią jego pokarmu. Ważne miejsce w diecie zajmują również muchówki. Nie wszystkie zostają schwytane podczas lotu. Część jest aktywna przede wszystkim w dzień, natomiast noc spędza nieruchomo na roślinności. W badaniach prowadzonych w zachodniej Irlandii większe muchówki należały do głównych składników pokarmu nocka Natterera. Obecność owadów aktywnych za dnia wskazywała, że część z nich nietoperze zbierały z miejsc nocnego odpoczynku (Shiel, McAney i Fairley, 1991).
Nocek Natterera potrafi jednak polować także na owady znajdujące się w powietrzu. Dobrze pokazuje to obserwacja przeprowadzona w Polsce przez Mateusza Ciechanowskiego i Urszulę Anikowską. 3 czerwca 2004 roku nad rzeką Redą w Wejherowie zauważyli nocka Natterera żerującego jeszcze przed zachodem słońca. Była godzina 19.30, a do zachodu pozostawała godzina i 27 minut. Nietoperz latał na wysokości około 0,5–4 metrów nad rzeką, w sąsiedztwie lasu olszowo-wiązowego (Ciechanowski i Anikowska, 2007).
Nad wodą trwała rójka jętek Ephemera danica. Nocek chwytał je w locie. Po udanym ataku przysiadał na pniu olszy czarnej, mniej więcej metr nad ziemią, i tam zjadał zdobycz. Następnie wracał nad rzekę i kontynuował polowanie (Ciechanowski i Anikowska, 2007). Ta obserwacja pokazuje drugi sposób zdobywania pokarmu: zamiast zabierać nieruchomą ofiarę z powierzchni, nocek chwyta owady bezpośrednio w powietrzu.
Pod koniec lata i jesienią zmienia się rytm życia nocka Natterera. Osobniki tego gatunku pojawiają się przy wejściach do podziemnych kryjówek, gdzie uczestniczą w tak zwanym rojeniu. Nietoperze przylatują tam z różnych miejsc, a zachowanie to jest związane między innymi z okresem godowym (Reeder, 2026).
Z nadejściem chłodów aktywność nocka Natterera wyraźnie maleje. Większość zimy spędza w stanie hibernacji, ale nie jest to nieprzerwany sen trwający przez wiele miesięcy. Nietoperze okresowo się wybudzają. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że nocek Natterera może wtedy również zdobywać pokarm. Analiza zimowej diety pozwoliła zidentyfikować 43 gatunki ofiar należących do sześciu rzędów. Znajdowały się wśród nich pajęczaki oraz larwy motyli, w tym gatunków zimujących w stadium gąsienicy (Hope i in., 2014).
W chłodne noce latających owadów jest niewiele, ale na roślinności i blisko powierzchni ziemi nadal pozostają bezkręgowce. Autorzy badań zimowej diety wskazują, że zbieranie takich ofiar z powierzchni pozwala nockowi Natterera żerować również przy niskiej temperaturze, kiedy aktywność latających owadów jest ograniczona (Hope i in., 2014).
Nocki Natterera zimują w Polsce w różnego rodzaju podziemnych kryjówkach. Spotyka się je między innymi w jaskiniach, sztolniach, fortach i innych podziemiach, a także w niewielkich piwnicach. Badania prowadzone w środkowej Polsce pokazują, że gatunek ten wykorzystuje zarówno duże zimowiska, jak i mniejsze obiekty (Fuszara i in., 2010). Nocki Natterera stwierdzano również w małych piwnicach w środkowej i północno-wschodniej Polsce (Lesiński i Kowalski, 2001; Lesiński i in., 2004).
Nad ranem las zaczyna odzyskiwać kontury. Czerń pomiędzy drzewami ustępuje szarości, a w koronach odzywają się pierwsze ptaki. Nocek Natterera kończy żerowanie i kieruje się do kryjówki. Przez noc ten ważący zaledwie kilka gramów nietoperz poruszał się pomiędzy drzewami, przelatywał tuż obok liści i gałęzi, chwytał owady w powietrzu i zbierał bezkręgowce z powierzchni.
Większości takich polowań człowiek nigdy nie zobaczy. Ich przebieg poznajemy dzięki bezpośrednim obserwacjom, eksperymentom, badaniu szczątków ofiar pozostających w odchodach oraz metodom molekularnym. Dzięki tym badaniom wiadomo, że w pokarmie nocka Natterera znajdują się między innymi muchówki, chrząszcze, pająki, kosarze i larwy motyli.
Gdzieś pomiędzy liśćmi siedzi kolejny pająk. Nocek zbliża się do gałęzi. Zwalnia. Przez krótką chwilę utrzymuje się niemal w miejscu, tuż przed powierzchnią liścia. Szybki zwrot – i po chwili niewielki, szarobrązowy nietoperz znika pomiędzy drzewami.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Bauerová, Z., Červený, J. (1986). Towards an understanding of the trophic ecology of Myotis nattereri. Folia Zoologica, 35(1), 55–61.
Ciechanowski, M., Anikowska, U. (2007). Daylight foraging by Natterer’s bat (Myotis nattereri) in northern Poland. Bat Research News, 48(2), 29–30.
Fuszara, E., Fuszara, M., Kowalski, M., Lesiński, G., Cygan, J. P., Nitkiewicz, T., Szarlik, A., Wojtowicz, B. (2010). Population changes in Natterer’s bat Myotis nattereri and Daubenton’s bat M. daubentonii in winter roosts of Central Poland. Polish Journal of Ecology, 58(4), 769–782.
Hope, P. R., Bohmann, K., Gilbert, M. T. P., Zepeda-Mendoza, M. L., Razgour, O., Jones, G. (2014). Second generation sequencing and morphological faecal analysis reveal unexpected foraging behaviour by Myotis nattereri (Chiroptera, Vespertilionidae) in winter. Frontiers in Zoology, 11, 39. DOI: 10.1186/1742-9994-11-39.
Lesiński, G., Kowalski, M. (2001). Znaczenie małych piwnic dla hibernacji nietoperzy w środkowej i północno-wschodniej Polsce. Nietoperze, 2, 43–52.
Lesiński, G., Kowalski, M., Domański, J., Dzięciołowski, R., Laskowska-Dzięciołowska, K., Dzięgielewska, M. (2004). The importance of small cellars to bat hibernation in Poland. Mammalia, 68(4), 345–352. DOI: 10.1515/mamm.2004.034.
Reeder, D. M. (2026). Życie nietoperzy. Sekrety skrzydlatych ssaków. Tłum. D. Sagan, konsultacja merytoryczna A. Węgiel. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Sachanowicz, K., Ciechanowski, M. (2008). Nietoperze Polski. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza.
Shiel, C. B., McAney, C. M., Fairley, J. S. (1991). Analysis of the diet of Natterer’s bat Myotis nattereri and the common long-eared bat Plecotus auritus in the West of Ireland. Journal of Zoology, 223(2), 299–305. DOI: 10.1111/j.1469-7998.1991.tb04766.x.
Swift, S. M., Racey, P. A. (2002). Gleaning as a foraging strategy in Natterer’s bat Myotis nattereri. Behavioral Ecology and Sociobiology, 52, 408–416. DOI: 10.1007/s00265-002-0531-x.
