Wieczorem nad ogrodem pojawiają się komary, a chwilę później na tle nieba zaczynają przemykać nietoperze. Nietrudno połączyć te dwa obrazy i uznać, że nocni łowcy wyruszyli właśnie na polowanie na dokuczliwe owady.
Nietoperze rzeczywiście zjadają komary, ale nie każdemu gatunkowi opłaca się na nie polować. Komar jest niewielki i dostarcza mało energii, dlatego dla większych nietoperzy bardziej korzystną zdobyczą mogą być duże ćmy lub chrząszcze. Na komary polują przede wszystkim niewielkie gatunki, wykorzystujące echolokację o stosunkowo wysokiej częstotliwości, która pomaga wykrywać tak drobne owady. Wśród europejskich nietoperzy potwierdzono to między innymi u karlika drobnego (Pipistrellus pygmaeus). Komary mogą stawać się dla niego atrakcyjnym pokarmem, gdy pojawiają się licznie nad wodą, mokradłami lub podmokłymi łąkami.
Wszystkie występujące w Polsce nietoperze żywią się stawonogami, przede wszystkim owadami. Ich jadłospis zależy od gatunku, wielkości ciała, sposobu polowania, miejsca żerowania i dostępności poszczególnych ofiar. Nietoperze nie wyruszają każdej nocy wyłącznie na komary. Chwytają owady, które potrafią wykryć i których zdobycie zapewnia im odpowiednią ilość energii.
Dobrego przykładu dostarczają badania prowadzone na polach ryżowych w północno-wschodniej Hiszpanii. Puig-Montserrat i współautorzy (2020) badali dietę karlika drobnego (Pipistrellus pygmaeus) – niewielkiego nietoperza ważącego zaledwie kilka gramów. Naukowcy przeanalizowali sześć cotygodniowych zbiorczych prób, z których każda obejmowała 15 odchodów. DNA komarowatych oraz podobnych do nich ochotkowatych wykryli we wszystkich sześciu próbach. Aktywność nietoperzy była jednocześnie związana z zagęszczeniem dorosłych komarów. Wyniki pokazują, że karliki drobne polują na komary i korzystają z okresów ich licznego pojawu.
Znaczenie wielkości ciała zbadali Gonsalves i współautorzy (2013), analizując DNA ofiar zachowane w odchodach pięciu australijskich gatunków nietoperzy ważących od 4 do 14 gramów. Komary wykryli wyłącznie w pokarmie dwóch najmniejszych gatunków. U ważącego około 4 gramów Vespadelus vulturnus ich DNA znajdowało się w odchodach 55 procent przebadanych osobników. W pokarmie większych nietoperzy komarów nie stwierdzono.
Badacze oszacowali również, że niewielki nietoperz, gdyby żywił się wyłącznie komarami, musiałby schwytać w ciągu nocy około 600–660 osobników, aby zaspokoić swoje zapotrzebowanie energetyczne. Taką samą ilość energii mogłoby mu dostarczyć około 160–180 ciem podobnej wielkości. Były to obliczenia teoretyczne, a nie liczby owadów zjedzonych przez nietoperze podczas badania. Wyniki pokazują, dlaczego chwytanie komarów może być korzystne głównie dla małych nietoperzy i przede wszystkim w miejscach, w których owady te występują bardzo licznie.
Nowe metody badania pokarmu zmieniły nasze spojrzenie na znaczenie komarów w diecie nietoperzy. Dawniej jadłospis tych ssaków określano głównie na podstawie fragmentów skrzydeł, odnóży i pancerzyków znajdowanych w odchodach. Delikatne ciało komara jest niemal całkowicie trawione, dlatego jego obecność łatwo było przeoczyć. Obecnie naukowcy mogą poszukiwać w odchodach DNA zjedzonych owadów.
Wray i współautorzy (2018) zastosowali tę metodę do zbadania pokarmu dwóch północnoamerykańskich gatunków nietoperzy. DNA komarów wykryli w 71,9 procent próbek pobranych od Myotis lucifugus oraz w 33,3 procent próbek pochodzących od Eptesicus fuscus. Rozpoznali 17 jednostek taksonomicznych należących do rodziny komarowatych, z których 15 udało się oznaczyć do gatunku.
Wynik ten nie oznacza, że komary stanowiły 71,9 procent pokarmu Myotis lucifugus. Ich DNA pojawiło się w takim odsetku przebadanych próbek. Badanie wykazało jednak, że nietoperze chwytają więcej gatunków komarów i robią to częściej, niż wskazywały wcześniejsze analizy ich diety.
Nietoperze zjadają również gatunki komarów zdolne do przenoszenia chorobotwórczych wirusów. Hughes i współautorzy (2022) przebadali 180 próbek odchodów trzech gatunków nietoperzy z południowo-wschodnich Stanów Zjednoczonych. Znaleźli w nich DNA 17 gatunków komarów, w tym sześciu uznawanych za miejscowe wektory arbowirusów. Samo potwierdzenie zjadania takich komarów nie mówi jednak, jak silnie nietoperze wpływają na ich liczebność i przenoszenie chorób. Autorzy uznali, że poznanie tego wpływu wymaga dalszych badań.
Istnieją również eksperymentalne dowody wskazujące, że polowanie nietoperzy może ograniczać aktywność komarów. Reiskind i Wund (2009) umieszczali Myotis septentrionalis w terenowych wolierach, do których przez siatkę mogły wlatywać naturalnie występujące komary z rodzaju Culex. W obecności nietoperzy liczba składanych przez komary złóż jaj była o 32 procent mniejsza niż w obiektach kontrolnych. W pojemnikach wystawionych na działanie nietoperzy stwierdzono również mniej larw i poczwarek komarów.
Eksperyment prowadzono jednak w ograniczonej przestrzeni, a zagęszczenie nietoperzy było znacznie większe niż w warunkach naturalnych. Autorzy zaznaczyli więc, że nie wiadomo, czy podobny efekt występuje w otwartym środowisku. Badanie wykazało jednak, że w warunkach eksperymentalnych obecność nietoperzy może zmniejszać aktywność składania jaj przez komary.
Skąd zatem wzięło się często powtarzane twierdzenie, że jeden nietoperz może zjeść tysiąc komarów w ciągu nocy? Griffin, Webster i Michael (1960) badali zdolność nietoperzy do wykrywania niewielkich owadów za pomocą echolokacji. W zamkniętym pomieszczeniu wypuszczano dużą liczbę komarów, a doświadczenia trwały krótko. Niektóre nietoperze potrafiły w takich warunkach przez kilka minut chwytać około 10 komarów na minutę.
Proste przeliczenie takiego krótkotrwałego tempa daje około 600 komarów na godzinę. Nie oznacza to jednak, że nietoperz rzeczywiście utrzymuje takie tempo przez godzinę, a tym bardziej przez całą noc. Griffin i współautorzy nie podali również w swojej publikacji popularnej dziś liczby tysiąca komarów na godzinę. W naturalnym środowisku zagęszczenie komarów jest inne niż w warunkach laboratoryjnego eksperymentu, a nietoperze chwytają także wiele innych dostępnych owadów.
Nietoperze polują zatem na komary, a dla niektórych małych gatunków mogą one być okresowo ważnym pokarmem. Są jednym z naturalnych czynników wpływających na liczebność owadów. Nie można jednak obiecać, że każdy nietoperz zjada setki komarów każdej nocy ani że obecność kolonii uwolni ogród od tych owadów. Nad stawem, mokradłem lub podmokłą łąką nietoperze mogą wykorzystywać pojawiające się roje, chwytając komary obok wielu innych drobnych owadów.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Gonsalves, L., Bicknell, B., Law, B., Webb, C., Monamy, V. (2013). Mosquito consumption by insectivorous bats: Does size matter? PLoS ONE, 8(10), e77183. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0077183
Griffin, D.R., Webster, F.A., Michael, C.R. (1960). The echolocation of flying insects by bats. Animal Behaviour, 8(3–4), 141–154. https://doi.org/10.1016/0003-3472(60)90022-1
Hughes, M.J., Braun de Torrez, E.C., Buckner, E.A., Ober, H.K. (2022). Consumption of endemic arbovirus mosquito vectors by bats in the southeastern United States. Journal of Vector Ecology, 47(2), 153–165. https://doi.org/10.52707/1081-1710-47.2.153
Puig-Montserrat, X., Flaquer, C., Gómez-Aguilera, N., Burgas, A., Mas, M., Tuneu, C., Marquès, E., López-Baucells, A. (2020). Bats actively prey on mosquitoes and other deleterious insects in rice paddies: Potential impact on human health and agriculture. Pest Management Science, 76, 3759–3769. https://doi.org/10.1002/ps.5925
Reiskind, M.H., Wund, M.A. (2009). Experimental assessment of the impacts of northern long-eared bats on ovipositing Culex (Diptera: Culicidae) mosquitoes. Journal of Medical Entomology, 46(5), 1037–1044. https://doi.org/10.1603/033.046.0510
Wray, A.K., Jusino, M.A., Banik, M.T., Palmer, J.M., Kaarakka, H., White, J.P., Lindner, D.L., Gratton, C., Peery, M.Z. (2018). Incidence and taxonomic richness of mosquitoes in the diets of little brown and big brown bats. Journal of Mammalogy, 99(3), 668–674. https://doi.org/10.1093/jmammal/gyy044
