Patrząc na gacka, łatwo odnieść wrażenie, że natura trochę przesadziła. Jego uszy wydają się zbyt duże jak na tak niewielkie ciało. Gdy nietoperz odpoczywa, może schować je pod skrzydłami, pozostawiając na zewnątrz jedynie koziołki – niewielkie, pionowo ustawione fałdy skórne znajdujące się wewnątrz małżowin usznych. Podczas zimowego snu uszy są ukryte pod przedramionami, dzięki czemu delikatna skóra nie traci ciepła i jest lepiej chroniona przed wysychaniem. To jedna z najbardziej charakterystycznych cech gacków i jednocześnie efekt milionów lat ewolucji.
Tak imponujące uszy nie są ozdobą. To jeden z najbardziej wyspecjalizowanych narządów zmysłów w świecie ssaków. Autorzy książki The Lives of Bats podkreślają, że wielkość i kształt uszu nietoperzy są ściśle związane z ich środowiskiem życia oraz sposobem zdobywania pokarmu. W przypadku gacków zależność tę widać wyjątkowo wyraźnie – ich ogromne małżowiny uszne są przystosowaniem do polowania wśród gałęzi i liści, gdzie każdy dźwięk ma znaczenie.
Większość nietoperzy odnajduje drogę i zdobycz dzięki echolokacji. Wysyłają ultradźwięki, a następnie analizują echo odbite od przeszkód i owadów. Gacki również korzystają z tego systemu, jednak ich sygnały należą do wyjątkowo cichych.
Badania opublikowane w 2023 roku pozwoliły po raz pierwszy dokładnie zmierzyć natężenie sygnałów echolokacyjnych emitowanych przez dziko żyjące gacki brunatne (Plecotus auritus). Wykorzystując skalibrowaną macierz mikrofonów, naukowcy wykazali, że gatunek ten emituje sygnały o niskim natężeniu zarówno podczas lotów wśród roślinności, jak i w bardziej otwartej przestrzeni.
Autorzy podkreślają, że choć ciche sygnały mogą opóźniać reakcję obronną ciem wyposażonych w narządy słuchu, nie należy tego traktować jako głównego celu tej strategii. Jest ona przede wszystkim konsekwencją budowy i ekologii tego gatunku.
Cicha echolokacja oznacza jednak słabsze echo wracające do uszu.
Aby odebrać tak delikatne sygnały, potrzebny jest wyjątkowo czuły aparat słuchowy. Im większa powierzchnia małżowiny usznej, tym skuteczniejsze wychwytywanie słabych odbić ultradźwięków. To właśnie dlatego uszy gacka są tak duże
.
Mogą również błyskawicznie zmieniać swoje położenie dzięki kilkunastu drobnym mięśniom. Każde ucho porusza się niemal niezależnie, kierując się w stronę źródła dźwięku. Dzięki temu gacek potrafi bardzo dokładnie określić, skąd dochodzi echo lub odgłos poruszającego się owada.
Ogromną rolę odgrywa również koziołek (tragus) – niewielki fałd skórny znajdujący się wewnątrz ucha. Nie wzmacnia on dźwięku, lecz pomaga mózgowi określić kierunek, z którego dociera echo, zwłaszcza jego wysokość. Dzięki temu gacek potrafi odróżnić, czy owad znajduje się nad nim, pod nim czy pomiędzy gałęziami. To właśnie współpraca małżowiny usznej i koziołka sprawia, że układ słuchowy gacka należy do najbardziej precyzyjnych wśród europejskich nietoperzy.
Na tym rola uszu się nie kończy. Gacki należą do nietoperzy wykorzystujących podczas polowania nie tylko echolokację, ale również słuch bierny. Potrafią wychwytywać dźwięki wydawane przez owady – szelest skrzydeł motyla, odgłos chrząszcza poruszającego się po korze czy delikatne drgania liści. Łącząc informacje pochodzące z echa z dźwiękami otoczenia, mogą bardzo precyzyjnie określić miejsce ukrycia ofiary.
Tak czuły słuch byłby jednak mało użyteczny, gdyby gacek nie potrafił równie precyzyjnie latać. Ma krótkie i szerokie skrzydła, które zapewniają mu wyjątkową zwrotność. Dzięki nim może zawisnąć na chwilę przed liściem, gwałtownie zmienić kierunek lotu lub przecisnąć się przez otwór niewiele większy od własnego ciała. Taka technika pozwala mu zbierać owady siedzące na liściach, gałęziach i pniach drzew. Upolowaną zdobycz gacek często przenosi na pobliską gałąź, gdzie spokojnie ją zjada. Pod takimi miejscami można znaleźć charakterystyczne sterty skrzydeł motyli i pancerzy chrząszczy.
Badania nad budową uszu gacków zainteresowały również inżynierów. Trójwymiarowe modele wykazały, że ich charakterystyczny kształt bardzo skutecznie pomaga określać położenie źródła dźwięku. Wyniki tych prac wykorzystuje się dziś podczas projektowania eksperymentalnych systemów sonarowych oraz czujników dla autonomicznych robotów.
Kiedy więc następnym razem zobaczymy gacka z uszami niemal dorównującymi długości jego ciała, warto pamiętać, że nie są one efektem kaprysu natury. To precyzyjne narzędzie doskonalone przez miliony lat ewolucji. Dzięki nim niewielki nietoperz potrafi usłyszeć to, co dla człowieka pozostaje całkowicie niedostępne – cichy szelest owada ukrytego pośród liści i słabe echo własnego ultradźwiękowego „szeptu”.
Fot. Gacek brunatny. Autor Maurycy Ignaczak
O autorze fotografii:
Maurycy Ignaczak jest polskim chiropterologiem i fotografem przyrody. Od ponad 30 lat zajmuje się badaniem i ochroną nietoperzy, prowadząc m.in. badania nad rojeniem i hibernacją tych ssaków w Jaskini Szachownica – jednym z najważniejszych zimowisk nietoperzy w Polsce. Jest autorem kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu chiropterologii oraz twórcą cenionej wystawy fotograficznej „Prawdziwa natura nietoperzy”.
Od wielu lat doskonali techniki fotografowania nietoperzy w locie, wykonując zdjęcia wyłącznie w naturalnym środowisku i na podstawie wymaganych zezwoleń. Jego fotografie są wykorzystywane w edukacji przyrodniczej, wystawach oraz publikacjach popularyzujących wiedzę o nietoperzach.
Źródła informacji
1. de Framond L., Beleyur T., Lewanzik D., Goerlitz H.R. (2023). *Calibrated microphone array recordings reveal that a gleaning bat emits low-intensity echolocation calls even in open-space habitat*. Journal of Experimental Biology, 226, jeb245801.
2. Reeder D.M. (red.) (2026). *The Lives of Bats. A Natural History*. Princeton University Press.
3. Furmankiewicz J. (2016). *The Social Organization and Behavior of the Brown Long-eared Bat (Plecotus auritus).* W: *Sociality in Bats*. Springer.
4. Zhang S. i wsp. (2019). *Accurate Target Localization by using Artificial Pinnae of Brown Long-eared Bat.*
5. Jones G., Holderied M.W. (2007). *Bat echolocation calls: adaptation and convergent evolution.* Proceedings of the Royal Society B.
6. Poradnik ochrony nietoperzy. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy.
