Szlakiem podkowca

Forum.Przyroda.org

Kontakt

Jolanta Węgiel
Wydział Leśny
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
ul. Wojska Polskiego 28
60-651 Poznań

Mapa strony

  • Unique Visitor:105,430
  • Visitors:
    • Today:1,583
    • This year:680,901

Podstawowym pokarmem naszych krajowych nietoperzy są owady. Niektórym gatunkom zbierającym pokarm z liści zdarza się zjadać także pająki, a gatunkom polującym nad wodami różne wodne bezkręgowce, a nawet małe rybki. Nietoperze polują nocą, a ich ofiarami są przede wszystkim te owady, które są niedostępne dla ptaków owadożernych, aktywnych w dzień. Przy czym ich selektywność żerowania dotyczy prawie wyłącznie wielkości ofiar. Często owady występujące w danym miejscu najliczniej stanowią ich główny składnik pożywienia. Ofiary są wówczas łatwe do wyśledzenia i schwytania. W ten sposób nietoperze są ważnymi regulatorami liczebności owadów wykazujących tendencje do masowych pojawów (Fuszara, Lesiński 2002). W ciągu nocy jeden nietoperz potrafi zjeść owady o masie równej 30% masy własnego ciała. Borowiec wielki przez noc może zjeść 30 chrabąszczy, a nocek rudy 500 komarów. Licząca 500 osobników kolonia nocków dużych pożera w ciągu lata około 2 ton owadów.

II miejsce w konkursie plastycznym Gacki 2012 w kategorii 13-16 lat : Agnieszka Zagraba – III Gimnazjum Św. S. Kostki w Lublinie (bez tytułu)

Nietoperze wykazują dużą plastyczność w zasiedlaniu poszczególnych terenów. Nie daje się wyróżnić gatunków ściśle związanym z jednym typem środowiska. Np. rozród tego samego gatunku może odbywać się w głębi kompleksu leśnego, a zimowanie na obszarze zurbanizowanym, obfitującym w odpowiednie kryjówki. W czasie żerowania prawie zawsze wykazują związek z terenami zalesionymi lub ze skupiskami drzew. Tereny otwarte charakteryzują się zwykle ubóstwem nietoperzy. Wynika to z jednej strony z mniejszej dostępności pokarmu, a z drugiej z braku punktów odniesienia, ułatwiających orientację w terenie.

W klimacie umiarkowanym zasoby pokarmowe, z których korzystają nietoperze są dostępne sezonowo. Tak, więc okres zimy – prawie zupełnego braku pożywienia, spędzają w stanie hibernacji. Wszystkie procesy życiowe ulegają znacznemu spowolnieniu, a temperatura ciała zostaje obniżona do temperatury otoczenia. To umożliwia przetrwanie nawet kilku miesięcy bez pobierania pokarmu, jedynie przy wykorzystaniu zmagazynowanych pod skórą zapasów tłuszczu. Na miejsca hibernacji nietoperze poszukują dobrze izolowanych termicznie, chłodnych, wilgotnych i zacisznych miejsc. Do naturalnych zimowisk tych zwierząt należą jaskinie, głębokie szczeliny skalne, dziuple grubych drzew, nory zwierząt. W rejonach gdzie tego typu kryjówek brakuje, są w dużym stopniu uzależnione od schronień antropogenicznych – sztolni, piwnic, studni, starych fortyfikacji, różnego typu schronów, tuneli, kanałów, a czasami także strychów i szczelin w murach.

Liczebność kolonii zimowych może być bardzo różna. Najczęściej spotyka się kryjówki od kilku do kilkunastu osobników, ale niekiedy w jednym zimowisku mogą przebywać setki a nawet tysiące nietoperzy. Do największych stanowisk w Europie należy rezerwat „Nietoperek” w województwie lubuskim, gdzie w podziemnym systemie fortyfikacji z II Wojny Światowej zimuje nawet ponad 30 tys. osobników z 12 gatunków (Urbańczyk 1994, Kokurewicz 1996).

Wiosną nietoperze opuszczają kryjówki zimowe i przystępują do rozrodu. Jednak kopulacja odbywa się już jesienią lub zimą. Nasienie przechowywane jest w drogach rodnych samicy do czasu owulacji, która następuje wiosną. Do zapłodnienia dochodzi tuż przed lub bezpośrednio po opuszczeniu zimowiska. Ciąża trwa stosunkowo długo, bo około dwóch miesięcy. Młode nietoperze najczęściejprzychodzą na świat w tak zwanych koloniach rozrodczych. Są to skupiska samic liczące kilka, kilkadziesiąt, a czasami i kilkaset osobników. W koloniach przebywają głównie samice, które wspólnie rodzą i wychowują potomstwo. W naszych warunkach klimatycznych, odbywa się to najczęściej w czerwcu. Samica rodzi jedno lub rzadko dwa nagie i ślepe młode. Przez pierwsze tygodnie karmione są one mlekiem matki. Pod opieką samic pozostają do czasu uzyskania samodzielności, co zwykle trwa 4-6 tygodni. Niska w porównaniu z innymi zwierzętami o podobnych rozmiarach rozrodczość rekompensowana jest długim, kilku lub kilkunastoletnim okresem życia. Nierzadko dożywają wieku 20-30 lat, a rekordzistami wśród gatunków europejskich są: nocek Brandta, którego odłowiono 38 lat po zaobrączkowaniu i nocek duży, który dożył przynajmniej 37 lat (Sachanowicz, Ciechanowski 2005).

Naturalnymi schronieniami kolonii rozrodczych są dziuple drzew, szpary pod odstającą korą a także jaskinie i szczeliny skalne. Kryjówki pochodzenia antropogenicznego to najczęściej różnego typu budynki i budowle, niekiedy nawet takie jak szopy, szałasy czy ambony myśliwskie. Spotyka się je także w budkach dla ptaków, stosach drewna, latarniach ulicznych, mostach i przepustach wodnych itd. W budynkach kolonie rozrodcze najczęściej zlokalizowane są na strychach, w ścianach, za okiennicami i w piwnicach.

Począwszy od wczesnej wiosny, przez większą część roku, samce nietoperzy żyją samotnie. Ich kryjówkami są miejsca o podobnym charakterze jak kryjówki samic w koloniach rozrodczych – dziuple drzew i wszelkiego rodzaju zakamarki budowli, jednak z reguły szukają schronień chłodniejszych. Dopiero jesienią, gdy rozpoczyna się sezon godowy aktywność samców wzrasta. Szczególnie spektakularne są rytuały godowe niektórych gatunków. Samce borowców i karlików w okresie godów zajmują swoje terytoria i emitują specjalny rodzaj sygnałów socjalnych. Zależnie od gatunku, siedząc w dziupli lub też oblatując terytorium, nawołują tymi głosami godowymi samice (Szkudlarek, Paszkiewicz 2000). Z kolei wspólnymi arenami popisów samców np. mopka, gacków czy niektórych nocków są wybrane schronienia podziemne i ich okolice. Do takich szczególnych miejsc zlatują się w okresie późnego lata i jesieni osobniki obu płci ze znacznego obszaru w celu odbycia godów. Aktywność ta, nazywana czasem jesiennym rojeniem (ang.: swarming) (Ciechanowski i in. 2004) nie jest całkowicie poznana i nadal pozostaje tematem licznych badań.

Pozostałe schronienia nietoperzy to tzw. kwatery przejściowe. Są to miejsca wykorzystywane na ogół wyłącznie w okresie wiosennym i jesiennym, zwykle kryjówki słabo izolowane termiczne np. płytkie jaskinie, niewielkie piwnice, szczeliny mostów itp.
W poszukiwaniu odpowiednich schronień nietoperze mogą odbywać wędrówki sezonowe. Podobnie jak w przypadku ptaków są w śród nich gatunki migrujące i osiadłe. Podkowce małe czy gacki zazwyczaj korzystają ze schronień zimowych oddalonych zaledwie kilka do kilkunastu kilometrów od schronień letnich, natomiast borowce i karliki większe podejmują dalekie wędrówki, przekraczające nawet dystans tysiąca kilometrów.

Andrzej Węgiel
wegiel@up.poznan.pl